657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu: Görev ve Yasakların Tüm Detayları (2025 Güncel)

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, Türkiye’deki tüm devlet memurlarının görev, hak ve sorumluluklarını sistematik bir şekilde düzenleyen temel bir yasal çerçevedir. Bu kanun, memurlar için yalnızca bir personel kanunu değil, aynı zamanda çalışma hayatlarının neredeyse her yönünü kapsayan kapsamlı bir rehberdir.

Kanunda sınıflandırma, kariyer ve liyakat gibi temel ilkeler belirlenmiş olup, memurların uygulamayı isteme hakkı, güvenlik, emeklilik, çekilme, müracaat, şikayet ve dava açma gibi genel hakları açıkça tanımlanmıştır. Ayrıca, 28. madde kapsamında memurların tacir veya esnaf gibi kazanç getirici işlerle uğraşması yasaklanmış, 29. maddede hediye kabul etme ve menfaat sağlama konusundaki kısıtlamalar belirtilmiş, 30. maddede ise grev yapma yasağı düzenlenmiştir. Bu makalede, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun görev tanımları, temel ilkeleri ve özellikle ticari faaliyetler, hediye alma ve menfaat sağlama konularındaki yasakların tüm detaylarını inceleyeceğiz.

Başlıklar

1 657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu’nda Görev Tanımı ve Temel İlkeler
2 Ticaret ve Kazanç Getirici Faaliyetlerde Bulunma Yasağı (Madde 28)
3 Hediye Alma ve Menfaat Sağlama Yasağı (Madde 29)
4 Denetim Altındaki Teşebbüslerden Menfaat Sağlama Yasağı (Madde 30) ve Disiplin Cezaları
5 Sonuç
6 Referanslar

657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu’nda Görev Tanımı ve Temel İlkeler

Devlet memurluğu, Türk kamu yönetiminin temel yapı taşlarından biridir. Devlet memurlarının hak ve sorumluluklarını belirleyen 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, memuriyet görevinin çerçevesini kesin bir şekilde çizmiştir.

657 sayılı devlet memurları kanunu 48. maddesi kapsamı

Devlet memuru olabilmek için gereken temel şartlar, 657 sayılı kanunun 48. maddesinde açıkça belirtilmiştir. Buna göre, Türk vatandaşı olmak, 18 yaşını tamamlamış olmak ve kamu haklarından mahrum bulunmamak gibi genel şartlar aranmaktadır. Ayrıca, yapılacak görevin gerektirdiği öğrenim durumuna ve niteliklere sahip olmak özel şartlar arasında yer alır.

Memuriyet için başvuranların, belirli suçlardan hüküm giymemiş olmaları gerekmektedir. Özellikle devletin güvenliğine karşı suçlar, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, zimmet, irtikâp, rüşvet gibi yüz kızartıcı suçlar nedeniyle hüküm giymemiş olmak zorunludur. Bu madde, devlet memurlarının toplum içindeki güvenilirliğini ve saygınlığını korumayı amaçlar.

Kariyer, liyakat ve sınıflandırma ilkeleri

Kariyer ilkesi, devlet memurluğunda yükselmenin sistemli bir şekilde düzenlenmesini sağlar. Bu ilke sayesinde memurlar, hizmet içinde yetiştirilir ve üst görevlere hazırlanır. Liyakat ilkesi ise memurlukta yükselmenin ve görevde kalmanın ancak yeterlilik, bilgi ve beceri ile mümkün olabileceğini vurgular.

Sınıflandırma sistemi, memurları görevlerinin gerektirdiği niteliklere ve mesleklerine göre gruplara ayırır. Bu sistem, devlet memurlarının uzmanlık alanlarına göre yerleştirilmesini ve kariyer planlamasının daha sağlıklı yapılmasını sağlar. Dolayısıyla, her memur belirli bir sınıfa dahil edilerek, o sınıfın gerektirdiği özel eğitim ve yeterlilikler çerçevesinde değerlendirilir.

Devlet memurlarının ödev ve sorumlulukları

Devlet memurları, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasına ve kanunlarına sadakatle bağlı kalmak zorundadır. Memurluk görevini yerine getirirken tarafsızlık ilkesine uygun davranmak ve vatandaşlar arasında hiçbir ayrım yapmamak temel sorumluluklarıdır.

Memurlar, görevlerini verimlilik ilkesine uygun şekilde yürütmekle yükümlüdür. Amirlerinin verdiği emirleri zamanında yerine getirmek ve görev yerinde bulunmak zorundadırlar. Bununla birlikte, eğer bir emir kanuna aykırı ise, memur durumu amirine bildirmek ve emrin yazılı olarak tekrarlanması halinde emri yerine getirmekle yükümlüdür.

Devlet sırlarını korumak ve mesai saatleri dışında da memurluk sıfatının gerektirdiği itibar ve güvene layık davranışlar sergilemek, her memurun temel görevlerindendir. Devlet memurları, görevleri sırasında veya görevleri nedeniyle öğrendikleri sırları, yetkili merciler dışında kimseye açıklayamazlar.

Ticaret ve Kazanç Getirici Faaliyetlerde Bulunma Yasağı (Madde 28)

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nda memurlara getirilen önemli kısıtlamalardan biri, ticaret ve kazanç getirici faaliyetlerde bulunma yasağıdır. Bu yasak, kanunun 28. maddesinde ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir ve kamu hizmetinin tarafsızlığını sağlama amacını taşır.

Tacir veya esnaf sayılmayı gerektiren faaliyetler

Memurlar, Türk Ticaret Kanunu’na göre tacir veya esnaf sayılmalarını gerektirecek faaliyetlerde bulunamazlar. Tacir, bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişidir. Esnaf ise ekonomik faaliyeti sermayesinden çok bedenî çalışmasına dayanan ve geliri belirli sınırı aşmayan kişi olarak tanımlanır. Dolayısıyla, memurlar dükkan, mağaza, market veya imalathane gibi ticari işletmeleri kendi adlarına işletemezler.

Ticaret ve sanayi müesseselerinde görev alma yasağı

Memurlar, ticaret ve sanayi müesseselerinde görev alamaz, ticari mümessil veya ticari vekil olamazlar. Ayrıca ticaret şirketlerinin organlarında (yönetim kurulu, denetleme kurulu) görev almaları da yasaktır. Bu yasak, memurların kamu görevini aksatacak ticari kazanç getirici faaliyetlerden uzak tutulmasını amaçlar.

Kolektif ve komandit şirketlerde ortaklık yasağı

Kanun, memurlara kolektif şirketlerde ortak olma ve komandit şirketlerde komandite (sınırsız sorumlu) ortak olma yasağı getirmiştir. Bu şirket türlerinde ortaklar, şirket borçlarından şahsi malvarlıklarıyla sınırsız sorumlu olduklarından, memurların ekonomik olarak zarara uğramalarını önlemek amacıyla bu yasak getirilmiştir.

Anonim ve limited şirkete ortaklık istisnaları

Ancak memurlar, anonim ve limited şirketlere ortak olabilirler. Bu şirketlerde ortakların sorumluluğu koydukları sermaye ile sınırlı olduğundan, ortak olmak yasak kapsamında değildir. Bununla birlikte, memurlar bu şirketlerin yönetim kurulu üyesi veya müdürü olamazlar. Limited şirkette tek ortak olmak da yasaktır, çünkü tek ortaklı limited şirketlerde ortak aynı zamanda şirket müdürü olmak zorundadır.

Kooperatiflerde görev alma sınırları

Memurlar, üyesi oldukları yapı, kalkınma ve tüketim kooperatiflerinin yönetim ve denetim kurullarında görev alabilirler. Fakat bunlar dışındaki kooperatiflerde yönetim veya denetim kurulu üyesi olarak görev yapamazlar. Ayrıca üyelikleri bulunsun veya bulunmasın herhangi bir kooperatifin muhasebe, işletme, personel gibi birimlerinde çalışamazlar.

Eş ve çocukların faaliyet bildirim yükümlülüğü

Eşleri, reşit olmayan veya mahcur olan çocukları yasaklanan faaliyetlerde bulunan memurlar, bu durumu 15 gün içinde bağlı oldukları kuruma bildirmekle yükümlüdürler. Bu bildirim, aile ödeneği veya tedavi gideri gibi haklardan haksız yararlanmaları önlemek içindir. Reşit olan (18 yaşını dolduran) ve kısıtlı olmayan çocukların ticari faaliyetlerini bildirme zorunluluğu bulunmamaktadır.

Hediye Alma ve Menfaat Sağlama Yasağı (Madde 29)

Kamu hizmetlerinin dürüstlük ve tarafsızlık ilkeleri çerçevesinde yürütülmesini sağlamak için 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nda çeşitli yasaklar düzenlenmiştir. Bu yasaklardan biri de 29. maddede belirtilen hediye alma ve menfaat sağlama yasağıdır.

Görev sırasında ve dışında menfaat sağlama yasağı

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 29. maddesine göre, devlet memurlarının doğrudan doğruya veya aracı eliyle hediye istemeleri kesinlikle yasaktır. Ayrıca, görevleri sırasında olmasa dahi menfaat sağlama amacı ile hediye kabul etmeleri veya iş sahiplerinden borç para istemeleri ve almaları da yasaklanmıştır [1]. Bu yasak, memurun görev sırasındaki eylem, işlem ve kararlarının etkilenmemesi amacına yöneliktir [2].

Kamu görevlisinin tarafsızlığını, performansını, kararını veya görevini yapmasını etkileyen veya etkileme ihtimali bulunan, ekonomik değeri olan ya da olmayan, doğrudan ya da dolaylı olarak kabul edilen her türlü eşya ve menfaat hediye kapsamına girmektedir [3].

Ancak, bazı durumlar hediye alma yasağı kapsamı dışında tutulmuştur:

Kitap, dergi, makale, takvim gibi ürünler
Halka açık yarışma ve etkinliklerde kazanılan ödüller
Tanıtım amaçlı, herkese dağıtılan sembolik değerdeki ürünler
Finans kurumlarından piyasa koşullarına göre alınan krediler [3]

Kamu Görevlileri Etik Kurulu’nun yetkileri

Kamu Görevlileri Etik Kurulu, hediye alma yasağının kapsamını belirlemeye ve en az genel müdür veya eşiti seviyedeki üst düzey kamu görevlilerince alınan hediyelerin listesini gerektiğinde her takvim yılı sonunda bu görevlilerden istemeye yetkilidir [4]. Kurulun bu yetkisi, 5176 sayılı Kanun ile genişletilmiştir.

Üst düzey kamu görevlileri, belirli hediyelere ilişkin bir önceki yılda aldıklarının listesini herhangi bir uyarı beklemeksizin her yıl Ocak ayı sonuna kadar Kurula bildirmekle yükümlüdürler [5].

657 sayılı devlet memurları kanunu 29. madde açıklaması

Bu madde, kamu hizmetlerinin açıklık, saydamlık, hesap verebilirlik, tarafsızlık ve dürüstlük ilkeleri çerçevesinde yürütülmesini sağlamayı amaçlar [6]. Hediye ve menfaat yasağına uymayanlar hakkında durumun niteliğine ve ağırlık derecesine göre disiplin cezaları uygulanır [7].

“Görevi ile ilgili olarak her ne şekilde olursa olsun çıkar sağlamak” fiili, 657 sayılı Kanunun 125-D/c maddesi kapsamında kademe ilerlemesinin durdurulması cezasını gerektirmektedir [5]. Ayrıca bazı durumlarda, hediye alma ve menfaat sağlama fiilleri 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu kapsamında rüşvet veya görevi kötüye kullanma suçları olarak değerlendirilebilir.

Denetim Altındaki Teşebbüslerden Menfaat Sağlama Yasağı (Madde 30) ve Disiplin Cezaları

Devlet memurlarına getirilen yasaklardan bir diğeri, 657 sayılı kanunun 30. maddesinde düzenlenen denetim altındaki teşebbüslerden menfaat sağlama yasağıdır.

Denetim ilişkisi olan teşebbüslerden çıkar sağlama yasağı

Madde 30’a göre, devlet memurunun denetimi altında bulunan veya kendi görevi veya mensup olduğu kurum ile ilgisi olan bir teşebbüsten, doğrudan doğruya veya aracı eliyle her ne ad altında olursa olsun bir menfaat sağlaması kesinlikle yasaklanmıştır. Bu yasak, görev dolayısıyla yarar sağlama fiilinin hem disiplin hem de ceza hukuku açısından yaptırıma bağlanması için düzenlenmiştir.

657 sayılı devlet memurları kanunu 125. madde kapsamında disiplin cezaları

Disiplin cezaları, 125. maddede beş kategoride düzenlenmiştir: uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve devlet memurluğundan çıkarma. Görevi ile ilgili olarak her ne şekilde olursa olsun çıkar sağlamak, kademe ilerlemesinin durdurulması cezasını gerektirmektedir. Sağlanan menfaatin türüne göre, uyarma cezasından memuriyetten çıkarma cezasına kadar farklı disiplin cezaları uygulanabilir.

Devlet memuru ek iş yaparsa cezası nedir?

Mevcut düzenlemede kamu personelinin özel sektörde başka bir işte çalışması yasaktır. Ek iş yapan memurlar genellikle uyarı, kınama veya kademe ilerlemesinin durdurulması gibi cezalar alabilir. Küçük çaplı ticari faaliyetler için ilk kez kınama cezası, sürekli hale geldiğinde %1-%25 arası maaş kesintisi, ikinci bir işten gelir elde edildiğinde kademe ilerlemesinin durdurulması, şirket kuran ve iki veya daha fazla kez ticari faaliyet tespit edilen memurlara ise devlet memurluğundan çıkarma cezası uygulanır.

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu ile bağlantılı yaptırımlar

Menfaat sağlama, aynı zamanda 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu açısından da suç oluşturabilir ve failleri hakkında adli kovuşturma yapılabilir. Memurun ceza mahkemesinde mahkûm olması veya beraat etmesi, disiplin cezasının uygulanmasına engel değildir.

Sonuç

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, kamu hizmetinin dürüstlük, tarafsızlık ve liyakat ilkeleri çerçevesinde yürütülmesini sağlamak amacıyla kapsamlı düzenlemeler getirmiştir. Özellikle ticaret yapma, hediye alma ve menfaat sağlama yasakları, memurların görevlerini tarafsız şekilde yerine getirmelerini garanti altına almaktadır. Dolayısıyla, bu kanun yalnızca bir personel mevzuatı değil, aynı zamanda etik standartları belirleyen temel bir hukuki çerçevedir.

Kanunun 28. maddesi memurlara ticari faaliyetlerde bulunma yasağı getirirken, belirli istisnalar da tanımıştır. Örneğin, memurlar anonim ve limited şirketlere ortak olabilmekte, ancak yönetim kademelerinde görev alamamaktadır. Bununla birlikte, 29. madde hediye alma ve menfaat sağlama yasağını düzenleyerek kamu görevlilerinin tarafsızlığını korumayı amaçlamaktadır. Ayrıca 30. madde, denetim altındaki teşebbüslerden çıkar sağlama yasağını getirerek kamu denetiminin güvenilirliğini güçlendirmektedir.

Bu yasaklara uyulmaması durumunda, 125. maddede düzenlenen uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve devlet memurluğundan çıkarma gibi disiplin cezaları uygulanmaktadır. Bazı durumlarda ise 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu kapsamında adli soruşturma da söz konusu olabilmektedir.

Sonuç olarak, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’ndaki görev ve yasaklar, kamu hizmetinin etkin, verimli ve güvenilir biçimde sunulmasını sağlamak için hayati önem taşımaktadır. Memurlar bu düzenlemelere uymakla yükümlü olmakla beraber, kanunun çizdiği sınırlar içerisinde hareket ettikleri sürece hem kendilerini hukuki yaptırımlardan korumuş hem de kamu hizmetinin saygınlığına katkıda bulunmuş olacaklardır. Bu bağlamda, kanunun getirdiği yasaklar, memurlara bir kısıtlama olarak değil, kamu görevinin onurunu ve güvenilirliğini koruyucu tedbirler olarak değerlendirilmelidir.